Anne Bekçilik Davranışları ile Çocukların Öz Düzenleme Becerileri Arasındaki İlişki
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20793772Anahtar Kelimeler:
anne bekçiliği, erken çocukluk dönemi, öz düzenleme, teşvik, kontrolÖzet
Bu araştırmanın temel amacı, 4–6 yaş grubu çocukların öz düzenleme becerileri ile annelerinin bekçilik davranışları arasındaki ilişkileri çeşitli demografik değişkenler çerçevesinde incelemektir. İlişkisel tarama modelinin kullanıldığı çalışma, Türkiye’nin farklı illerinde yaşayan ve 4–6 yaş aralığında çocuğa sahip 186 anne ve 186 baba olmak üzere toplam 372 ebeveynle yürütülmüştür. Veriler; Kişisel Bilgi Formu, 4–6 Yaş Çocuklarına Yönelik Öz Düzenleme Becerileri Ölçeği ve Anne Bekçiliği Ölçeği’nin Anne ve Baba Formları aracılığıyla toplanmış; demografik karşılaştırmalar, Pearson korelasyonu ve regresyon analizleriyle çözümlenmiştir. Bulgular, öz düzenlemenin engelleyici kontrol–davranış alt boyutunda çocuğun cinsiyetine göre erkek çocuklar lehine anlamlı bir fark olduğunu göstermiştir. Anne bekçiliği davranışlarının alt boyutları, çocuğun cinsiyeti, doğum sırası, hamilelik yöntemi ve yaşanılan yere göre anlamlı biçimde farklılaşmıştır. Korelasyon analizleri, öz düzenlemenin tüm alt boyutlarının anne bekçiliğinin teşvik boyutuyla pozitif ve anlamlı ilişkiler gösterdiğini ortaya koymuştur. Regresyon analizleri, anne bekçiliği davranışlarının çocukların öz düzenleme becerilerini anlamlı biçimde yordadığını; baba formunun varyansın yaklaşık %37’sini, anne formunun ise %19’unu açıkladığını göstermiştir. Sonuç olarak anne bekçiliği davranışlarının çocukların öz düzenleme becerileriyle çok boyutlu bir ilişki içinde olduğu ve bu ilişkinin hem anne hem baba değerlendirmeleriyle birlikte ele alındığında daha bütüncül biçimde anlaşılabileceği görülmektedir.
Referanslar
Adamsons, K. (2010). Using identity theory to develop a midrange model of parental gatekeeping and parenting behavior. Journal of Family Theory and Review, 2(2), 137–148. https://doi.org/10.1111/j.1756-2589.2010.00047.x
Akgöz-Aktaş, G. (2017). Baba katılımı ve çocuk uyumu arasındaki ilişkinin incelenmesi: Anne bekçiliği ve evlilik uyumunun etkisi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Mersin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mersin.
Aksoy, A. B., & Tatlı, S. (2019). Okul öncesi dönem çocuğu olan babaların çocuklarıyla olan ilişkileri ile babalık rolü algıları arasındaki ilişkinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(1), 1–22.
Aktaş, G. A., & Aydın, A. (2020). Anne bekçiliği ölçeği anne formunun Türkçeye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Türk Psikoloji Yazıları, 23(45), 63–75. https://doi.org/10.31828/tpy1301996120200131m000018
Aktaş, G. A., & Aydın, A. (2020). Babaların gözünden anne bekçiliği: Bir ölçek uyarlama çalışması. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(Özel Sayı), 2647–2676. https://doi.org/10.26466/opus.749822
Aktaş, G. A., & Duman, M. E. (2021). Genişletilmiş anne bekçiliği kavramsal modelinin anneye özgü değişkenler açısından değerlendirilmesi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 4(8), 217–237.
Allen, S. M., & Hawkins, A. J. (1999). Maternal gatekeeping: Mothers’ beliefs and behaviors that inhibit greater father involvement in family work. Journal of Marriage and Family, 61(1), 199–212.
Altenburger, L. E., Schoppe-Sullivan, S. J., & Dush, C. M. K. (2018). Associations between maternal gatekeeping and father involvement: A meta-analytic review. Journal of Family Psychology, 32(4), 1–13. https://doi.org/10.1037/fam0000406
Aschenbrand, S. G., & Kendall, P. C. (2012). The effect of perceived child anxiety status on parental latency to intervene with anxious and nonanxious youth. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 80(2), 232–238. https://doi.org/10.1037/a0027230
Baddeley, A. (2007). Working memory, thought, and action. Oxford University Press.
Baddeley, A. (2012). Working memory: Theories, models, and controversies. Annual Review of Psychology, 63, 1–29.
Başaran, M. E. (2022). Okul öncesi eğitim kurumuna devam eden 4–6 yaş çocuğu olan annelerin anne bekçiliği davranışı ile baba–çocuk ilişkisinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Beitel, A. H., & Parke, R. D. (1998). Paternal involvement in infancy: The role of maternal and paternal attitudes. Journal of Family Psychology, 12(2), 268–288. https://doi.org/10.1037/0893-3200.12.2.268
Birmingham, R. S., Bub, K. L., & Vaughn, B. E. (2016). Parenting in infancy and self-regulation in preschool: An investigation of the role of attachment history. Attachment & Human Development, 19(2), 107–129. https://doi.org/10.1080/14616734.2016.1259335
Bronfenbrenner, U., & Morris, P. A. (2006). The bioecological model of human development. In W. Damon & R. M. Lerner (Eds.), Handbook of child psychology (6th ed., Vol. 1, pp. 793–828). Wiley.
Bryce, D., Whitebread, D., & Szűcs, D. (2015). The relationships among executive functions, metacognitive skills and educational achievement in 5- and 7-year-old children. Metacognition and Learning, 10(2), 181–198. https://doi.org/10.1007/s11409-014-9120-4
Cabrera, N. J., Tamis-LeMonda, C. S., Bradley, R. H., Hofferth, S., & Lamb, M. E. (2000). Fatherhood in the twenty-first century. Child Development, 71(1), 127–136.
Cannon, E. A., Schoppe-Sullivan, S. J., Mangelsdorf, S. C., Brown, G. L., & Sokolowski, M. S. (2008). Parent characteristics as antecedents of maternal gatekeeping and fathering behavior. Family Process, 47(4), 501–519.
Carlson, S. M. (2005). Developmentally sensitive measures of executive function in preschool children. Developmental Neuropsychology, 28(2), 595–616. https://doi.org/10.1207/s15326942dn2802_3
Cebeci, S., & Kansu, A. F. (2025). Anne bekçiliği davranışı ile çocuklarda duygu düzenleme becerileri ve sosyal uyum arasındaki ilişkinin incelenmesi. Erciyes Akademi, 39(1), 254–274. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1543166
Cingöz, G. (2024). 5–6 yaş çocuklarının öz düzenleme becerilerinin yordayıcısı olarak anne bekçiliği ve baba katılımının incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.
Cook, C. J., Howard, S. J., Cuartas, J., Makaula, H., Merkley, R., Mshudulu, M., Tshetu, N., Scerif, G., & Draper, C. E. (2022). Child exposure to violence and self-regulation in South African preschool-age children from low-income settings. Child Abuse & Neglect, 134, 105944.
Cox, M. J., & Paley, B. (2003). Understanding families as systems. Current Directions in Psychological Science, 12(5), 193–196. https://doi.org/10.1111/1467-8721.01259
Crafa, D. (2015). Self-regulation during early childhood across cultures. In J. D. Wright (Ed.), International encyclopedia of the social & behavioral sciences (2nd ed., pp. 553–556). Elsevier.
Çetin, A., & Kısaoğlu, Ş. Y. (2024). Anne bildirimlerine göre çocuklarda öz düzenlemenin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Millî Eğitim, 53(242), 1113–1138. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1228000
De Luccie, M. F. (1995). Mothers as gatekeepers: A model of maternal mediators of father involvement. The Journal of Genetic Psychology, 156(1), 115–131. https://doi.org/10.1080/00221325.1995.9914811
Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750
Donithen, R., Schoppe-Sullivan, S. J., Berrigan, M., & Kamp Dush, C. (2025). When new fathers take more leave, does maternal gatekeeping decline? Sex Roles, 91, 1–15. https://doi.org/10.1007/s11199-025-01565-7
Erol, A., & İvrendi, A. (2018). Okul öncesi dönem çocuklarının öz düzenleme becerileri ile sosyal becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 2(1), 67–86.
Fagan, J., & Barnett, M. (2003). The relationship between maternal gatekeeping, paternal competence, mothers’ attitudes about the father role, and father involvement. Journal of Family Issues, 24(8), 1020–1043. https://doi.org/10.1177/0192513X03256397
Fischer, R. A., Johnson, M. D., Stertz, A. M., Sherlock, S. N., & Wiese, B. S. (2023). How perceived maternal gatekeeping affects fathers: An 8-week study. Journal of Family Psychology, 37(2), 232–242. https://doi.org/10.1037/fam0001053
Fraenkel, J. R., & Wallen, N. E. (2005). How to design and evaluate research in education (6th ed.). McGraw-Hill.
Fu, Y., Guan, C., Tam, J., O’Donnell, R. E., Shen, M., Wyble, B., & Chen, H. (2023). Attention with or without working memory: Mnemonic reselection of attended information. Trends in Cognitive Sciences, 27(12), 1111–1122. https://doi.org/10.1016/j.tics.2023.09.003
Gaunt, R. (2008). Maternal gatekeeping: Antecedents and consequences. Journal of Family Issues, 29(3), 373–395. https://doi.org/10.1177/0192513X07307851
Gazi, T. (2019). Annelik bekçiliği ve evlilik uyumunun baba katılımı ve baba–ergen ilişkilerindeki rolünün incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Maltepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
George, D., & Mallery, P. (2010). SPSS for Windows step by step: A simple guide and reference (10th ed.). Pearson Education.
Gestsdóttir, S., & Geldhof, G. J. (2020). Self-regulation. In S. Hupp & J. D. Jewell (Eds.), Encyclopedia of child and adolescent development (pp. 1–10). Wiley. https://doi.org/10.1002/9781119171492.wecad474
Gümrükçü Bilgici, B. (2022). 48–72 aylık okul öncesi dönem çocuklarının öz düzenleme becerileri ile istendik ve istenmedik anne tutumları arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 5(1), 130–151.
Karabulut, H., & Şendil, G. (2017). Annelik bekçiliği ölçeği’nin (ABÖ) Türkçe’ye uyarlanması. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16(61), 686–699.
Karadeniz, G., & Kaya, B. N. (2025). Babalık rolü algısı ile babanın katılımı arasındaki ilişkilerin baba-çocuk oyununa yansımaları. Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi, 8(1), 71–95. https://doi.org/10.33708/ktc.1509129
Karasar, N. (2018). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler (33. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
Kartal, S. (2022). 36–66 aylık çocuğu olan ebeveynlerde anne bekçiliği ve baba katılımı arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Üsküdar Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Kılıç, S., & Şenol, D. (2025). Geleneksel babalıktan yeni babalığa: Babaların çocuk bakımına katılımı. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 166–181. https://doi.org/10.33537/sobild.2025.16.1.5
Kıraç, R. (2023). İkiz çocuğa sahip ebeveynlerde anne bekçiliği ve baba katılımı arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). KTO Karatay Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Konya.
Kıraçcı, B. (2021). Okul öncesi dönemdeki özel gereksinimli çocuklarda baba katılımı ile anne bekçiliğinin ilişkisi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Kıraçcı, B., & Bakkaloğlu, H. (2023). The relationship between maternal gatekeeping and fathers’ involvement in caring for preschool children with special needs. The American Journal of Family Therapy, 51(1), 94–112. https://doi.org/10.1080/01926187.2022.2163938
Kiss, M., Fechete, G., Pop, M., & Susa, G. (2014). Early childhood self-regulation in context: Parental and familial environmental influences. Cognition, Brain, Behavior. An Interdisciplinary Journal, 18(1), 55–85.
Koyuncuoğlu, D., & Akaroğlu, E. G. (2023). 4–6 yaş çocukların ekran kullanım alışkanlıkları ile öz düzenleme becerileri arasındaki ilişki. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi (ODÜSOBİAD), 13(3), 2599–2620.
Kulik, L., & Tsoref, H. (2010). The entrance to the maternal garden: Environmental and personal variables that explain maternal gatekeeping. Journal of Gender Studies, 19(3), 263–277. https://doi.org/10.1080/09589236.2010.494342
Kurşun, G. (2019). Baba katılımı ve annelik bekçiliği davranışının algılanan baba kabul-reddi ile ilişkisinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Maltepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Likhar, A., Baghel, P., Patil, M., & Patil, M. S. (2022). Early childhood development and social determinants. Cureus, 14(9), e29500. https://doi.org/10.7759/cureus.29500
Lucas-Nihei, J. N., Hund, A. M., & Hesson-McInnis, M. S. (2025). Does self-regulation mediate the relation between parent–child relationships and peer acceptance during early childhood? Journal of Experimental Child Psychology, 251, 106134. https://doi.org/10.1016/j.jecp.2024.106134
Maden, K., Uzkul, S., & Öğretir, A. (2022). 4–6 yaş çocukların öz düzenleme becerileri ile anne tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (64), 525–551.
Mamayek, C., Paternoster, R., & Loughran, T. A. (2016). Self-control as self-regulation: A return to control theory. Deviant Behavior, 37(9), 1–15. https://doi.org/10.1080/01639625.2016.1206730
McBride, B. A., Brown, G. L., Bost, K. K., Shin, N., Vaughn, B., & Korth, B. (2005). Paternal identity, maternal gatekeeping, and father involvement. Family Relations, 54(3), 360–372.
McClelland, M. M., Cameron, C. E., Connor, C. M., Farris, C. L., Jewkes, A. M., & Morrison, F. J. (2007). Links between behavioral regulation and preschoolers’ literacy, vocabulary, and math skills. Developmental Psychology, 43(4), 947–959. https://doi.org/10.1037/0012-1649.43.4.947
Moffitt, T. E., Arseneault, L., Belsky, D., Dickson, N., Hancox, R. J., Harrington, H., Houts, R., Poulton, R., Roberts, B. W., Ross, S., Sears, M. R., Thomson, W. M., & Caspi, A. (2011). A gradient of childhood self-control predicts health, wealth, and public safety. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(7), 2693–2698. https://doi.org/10.1073/pnas.1010076108
Morawska, A., Dittman, C. K., & Rusby, J. C. (2019). Promoting self-regulation in young children: The role of parenting interventions. Clinical Child and Family Psychology Review, 22, 43–51.
Nakış Yıldırım, B., Yıldız Altan, R., Yılmaz Tam, H. B., & Tüfekci, A. (2025). Erkeklerin babalığa ilişkin görüşleri. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(1), 370–393. https://doi.org/10.17679/inuefd.1562117
Panichello, M. F., & Buschman, T. J. (2021). Shared mechanisms underlie the control of working memory and attention. Nature, 592(7855), 601–605. https://doi.org/10.1038/s41586-021-03390-w
Paraventi, L., Goulart, A. P., & Wagner, A. (2021). Gatekeeping materno e sua relação com envolvimento parental paterno [Maternal gatekeeping and its relationship with paternal parental involvement]. Psicologia: Teoria e Pesquisa, 37, e37013. https://doi.org/10.1590/0102.3772e37013
Pekel Uludağlı, N. (2017). Baba katılımında etkili faktörler ve baba katılımının baba, anne ve çocuk açısından yararları. Türk Psikoloji Yazıları, 20(39), 70–88.
Peker, E. S., & Alabay, E. (2023). Çalışan babaların stres düzeyleri ile baba–çocuk ilişkisi arasındaki ilişki. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 10(4), 661–676. https://doi.org/10.52880/sagakaderg.1330415
Pepin, J. R., & Cotter, D. A. (2017). Separating spheres? Diverging trends in youth’s gender attitudes about work and family. Journal of Marriage and Family, 79(1), 1–18. https://doi.org/10.1111/jomf.12434
Puhlman, D. J., & Pasley, K. (2013). Rethinking maternal gatekeeping. Journal of Family Theory & Review, 5(3), 176–193. https://doi.org/10.1111/jftr.12016
Puhlman, D. J., & Pasley, K. (2017). The maternal gatekeeping scale: Constructing a measure. Family Relations, 66(1), 1–15. https://doi.org/10.1111/fare.12287
Rothbart, M. K., & Posner, M. I. (2005). Genes and experience in the development of executive attention and effortful control. New Directions for Child and Adolescent Development, (109), 101–108.
Rubin, R. (1967). Attainment of the maternal role: Part I. Processes. Nursing Research, 16(3), 237–245.
Saraç, S., Abanoz, T., & Gülay Ogelman, H. (2021). Okul öncesi dönem çocuklarının öz düzenleme becerilerinin bazı demografik değişkenler açısından incelenmesi. Gelişim ve Psikoloji Dergisi, 2(3), 1–11. https://doi.org/10.51503/gpd.847786
Sert, E. (2023). Babaların annelik bekçiliği algıları ile katılım düzeyleri ve 48–66 aylık çocuklarının özbakım becerileri arasındaki ilişki (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
Shonkoff, J. P., Richter, L., Van der Gaag, J., & Bhutta, Z. A. (2012). An integrated scientific framework for child survival and early childhood development. Pediatrics, 129(2), e460–e472. https://doi.org/10.1542/peds.2011-0366
Sımsıkı, H., & Şendil, G. (2014). Baba katılım ölçeği’nin (BAKÖ) geliştirilmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 13(49), 104–123.
Skibbe, L. E., Connor, C. M., Morrison, F. J., & Jewkes, A. M. (2011). Schooling effects on preschoolers’ self-regulation, early literacy, and language growth. Early Childhood Research Quarterly, 26(1), 42–49.
Smith-Donald, Raver, C. C., Hayes, T., & Richardson, B. (2007). Preliminary construct and concurrent validity of the preschool self-regulation assessment (PSRA) for field-based research. Early Childhood Research Quarterly, 22(2), 173–187.
Stets, J. E. (1993). Modeling control in relationships. Journal of Marriage and the Family, 57, 489–501.
Thompson, R. A. (1994). Emotion regulation: A theme in search of definition. Monographs of the Society for Research in Child Development, 59(2–3), 25–52.
Trommsdorff, G. (2009). Culture and development of self-regulation. Social and Personality Psychology Compass, 3(5), 687–701. https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2009.00209.x
Usta, G. (2025). Anne bekçiliği düzeyleri ile 5 yaş çocuklarındaki ayrılık kaygısı, öz düzenleme düzeyi ve cesaret değeri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Vardi, Ö., & Demiriz, S. (2021). 5–6 yaş çocuklarının davranışsal öz düzenleme ve duygu düzenleme becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 41(3), 1993–2029.
Varol, Ş. (2022). 60–72 aylık çocukların prososyal davranışları ile babaların anne bekçiliği algılarının baba katılımı açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Wiebe, S. A., Sheffield, T., Nelson, J. M., Clark, C. A. C., Chevalier, N., & Espy, K. A. (2011). The structure of executive function in 3-year-olds. Journal of Experimental Child Psychology, 108(3), 436–452. https://doi.org/10.1016/j.jecp.2010.08.008
Zimmerman, B. J. (2000). Attaining self-regulation: A social cognitive perspective. In M. Boekaerts, P. Pintrich, & M. Zeidner (Eds.), Handbook of self-regulation (pp. 13–39). Academic Press.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Current Research in Social Sciences and Humanities
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
